Нобеловата награда за хемија за 2026 година им припадна на Анри Каган и Кенсо Соаи за откритија што помогнаа да се објасни една од клучните особености на живиот свет: молекуларната асиметрија.

Голем број молекули се хирални, односно можат да постојат во две форми што се меѓусебни огледални слики, слично како левата и десната дланка. Иако имаат многу слични физички својства, овие две варијанти, познати како енантиомери, можат различно да се однесуваат во биолошки и хемиски процеси.

Кај живите организми речиси секогаш преовладува само една од двете можни форми на таквите молекули. Овој феномен, наречен хомохиралност, е особено важен во развојот на лекови. Кај соединенија базирани на аминокиселини или шеќери, едниот енантиомер може да го даде посакуваниот терапевтски ефект, додека другиот може да предизвика несакани, а понекогаш и штетни последици.

Раните лабораториски обиди да се повтори оваа селективност најчесто создавале еднакви количества од двете форми. Во почетокот на минатиот век, германскиот хемичар Вили Марквалд успеал малку да ја наклони рамнотежата со хирален катализатор, но разликата останала ограничена.

Подоцна, физичарот Чарлс Франк поставил теоретска рамка за појавата на хомохиралност. Според неа, потребни се асиметрична реакција, механизам што ќе ја засилува почетната нерамнотежа и автокатализа — процес во кој реакцијата создава катализатор што дополнително ја поттикнува.

Каган, кој од почетокот на 1980-тите ги проучувал асиметричните реакции, покажал дека мешавината од двата енантиомери во катализаторот не мора да води до избалансиран резултат. Тој открил дека одредена комбинирана форма може да ја забави реакцијата и така посредно да му даде предност на едниот енантиомер. Овој таканаречен нелинеарен ефект отвори нови начини за контрола на реакциите.

Соаи потоа развил реакции во кои самиот производ станува катализатор за создавање нови молекули со иста ориентација. Во еден негов експеримент, почетна предност од само 2 проценти пораснала на 87 проценти. Во 2003 година, тој постигнал реакција во која случајно настаната мала нерамнотежа се засилила сè додека една форма не сочинувала до 99,99 проценти од конечниот производ.

Овие откритија нудат основа за попрецизно насочување на хемиски реакции при изработка на фармацевтски производи и други материјали.